ความจริงที่ต้องยอมรับประการหนึ่ง คือ คนจำนวนไม่น้อยตัดสินความน่าเชื่อถือจากสิ่งที่เห็น เสียงทีไ่ด้ยิน และคำยืนยันของคนอื่นๆ… ไม่ใช่จากการตรวจสอบข้อเท็จจริง
หากก่อนอินเตอร์เน็ต การหลอกลวงจากคนที่ “พูดจาน่าเชื่อถือ” หรือ “ทำให้เราไว้ใจ” ได้ผลอย่างไร ยุคไซเบอร์ก็ยังทำให้มันได้ผลได้เช่นนั้น เพียงแต่ทุกวันนี้ แม้กระทั่ง ภาพ และ เสียง สามารถใช้ AI ปลอมแปลงเป็นคนหรือองค์กรที่มีอยู่จริงได้จนแยกออกได้ยากสำหรับบุคคลทั่วไป ฉะนั้นการพึ่งพา สิ่งที่เห็นด้วยตา และการได้ยินด้วยหู ในการตัดสินความน่าเชื่อถือเพียงอย่างเดียว อาจจะไม่ได้ผลอีกต่อไป1
เวลาสแกมเมอร์หลอกใครสักคน พวกเขาไม่ได้มาพร้อมเรื่องราวที่น่าเชื่อถืออย่างเดียว แต่พวกเขาก็มีแผนการทางจิตวิทยาที่จะทำให้เรารู้สึกว่า “การตรวจสอบเป็นเรื่องที่น่าจะมีข้อเสียมากกว่าการตามน้ำไปก่อน” ซึ่งหลักๆ อาจเป็นการอ้างอำนาจ หรือ การสร้างความไว้เนื้อเชื่อใจ2
แบบแรก ลองจินตนาการดูว่า ตลอดชีวิตเราถูกสอนให้เคารพและหลีกเลี่ยงการมีปัญหาผู้มีอำนาจมากกว่ามาตลอด ฉะนั้น คนจำนวนมากจึงมีพื้นฐานความเชื่ออยู่แล้วว่า อย่าไปทำให้สถานการณ์บานปลายถ้าเห็นแล้วว่าอีกฝ่ายมีอำนาจมากกว่า
แต่ในโลกของสแกมเมอร์ นี่คือหนึ่งในช่องโหว่ชั้นดี เพราะการไม่ตั้งคำถาม ไม่กล้าตรวจสอบ เป็นกลไกสำคัญที่ทำให้เรื่องโกหกได้ผล โดยเฉพาะเมื่อเรื่องโกหกเหล่านั้นไม่ได้ถูกสร้างขึ้นจากอากาศ แต่สร้างขึ้นจากเรื่องราวที่คนทั่วไปพอจะเชื่อได้ว่าเป็นเรื่องจริง หรือเป็นเรื่องที่เจ้าหน้าที่รัฐน่าจะทำจริงๆ และเมื่อสิ่งที่เราเห็นหรือได้ยิน “ดูน่าเชื่อถือ” ไม่ว่าจะเป็นรูปแบบเอกสาร ถ้อยคำที่ใช้ น้ำเสียง บุคลิก เครื่องแบบ ฯลฯ ความคิดที่ว่า “จะไปตั้งคำถามกับคนระดับนั้นได้ยังไง” นี่คือสิ่งที่จิตวิทยาเรียกว่า อคติจากการเชื่อผู้มีอำนาจ (Authority Bias)
และยิ่งถ้ามีประโยคเสริมอย่าง “ทุกคนทำแล้ว” หรือ “เป็นขั้นตอนปกติ” ความรู้สึกว่าตัวเองก็ไม่ควรจะฝืนแรงกดดันรอบตัว (Social Proof) ก็อาจทำให้เราคล้อยตามง่ายขึ้น เพราะการทำตามคนอื่นทำให้เรารู้สึกปลอดภัยมากกว่าการแตกแถว
แบบที่สอง นอกจากเรื่องอำนาจ ความรู้สึกว่า “มาจากแหล่งที่คุ้นเคย” ก็มีผลมากเช่นกัน
เช่น เรียกชื่อเราถูกต้อง รู้ข้อมูลบางอย่างเกี่ยวกับเรา คุยเหมือนคนรู้จัก หรือใช้ท่าทีเป็นมิตรและสุภาพ สิ่งพวกนี้ทำให้เราเข้าสู่โหมด “ร่วมมือ” หรือเกรงใจว่าจะเสียมารยาทกับคนดีๆ คนนี้ไหม
แต่อยากให้เข้าใจใหม่ว่า เรายังรักษาความเคารพไปพร้อมกับการตรวจสอบอย่างสุภาพได้ เพราะคนดีๆ หรือองค์กรดีๆ ย่อมยินดีให้เราตรวจสอบเป็นธรรมดา ถ้ามีข้อความที่เกี่ยวกับเงิน ข้อมูลส่วนตัว หรือเร่งให้ทำทันที ให้ถือว่าน่าสงสัย จนกว่าเราจะยืนยันได้ว่าเขามีอยู่จริง ผ่านช่องทางที่เราหาเอง (ไม่ใช่แค่การยืนยันผ่านช่องทางที่เขาเลือกมาให้)
ความกล้าที่จะสงสัยว่า “อะไรจริง” อาจเป็นทักษะสำคัญกว่าการพยายามเป็นคนที่ “ไม่สร้างปัญหา”
- Nabi Asia. 2026. “How Social Bonds and Authority Can Be Used Against You in a Scam (Profile 3: The Trusting Connector).” Psychology of Scams. March 2, 2026. https://www.nabiasia.org/2026/03/psy/62/ ↩︎
- Whitty, Monica T. “Mass-Market Fraud and the Psychology of Scam Victims.” Criminology & Criminal Justice 13, no. 4 (2013): 441–456. ↩︎
